Zbiory Muzeum Narodowego w Krakowie są dziś rozproszone po wielu oddziałach. Jednym z nich Pałac biskupa Erazma Ciołka na ul. Kanoniczej (nr 17), w którym zobaczyć można sztukę dawnej Polski i sztukę cerkiewną. Zanim jednak przyjrzymy się zbiorom warto poświęcić nieco uwagi budynkowi pałacu, ponieważ jest to wyjątkowy zabytek.
Pałac biskupa Erazma Ciołka – informacje
Powstał na początku XVI wieku z inicjatywy kanonika kapituły katedralnej Erazma Ciołka. Ciołek był człowiekiem niezwykle ambitnym, jednak jego mieszczańskie pochodzenie uniemożliwiało mu pięcie się po szczeblach kariery. Chwytając się ostateczności, Ciołek sfałszował swój rodowód udowadniając szlacheckie pochodzenie. Do dziś na fasadzie domu zobaczyć można herb fundatora – Ciołek – podtrzymywany przez baraszkujące putta. Do przebudowy kilku kamienic na nowoczesny pałac zatrudniono architektów pracujących na Wawelu. O randze domu świadczy to, że przez kilkadziesiąt kolejnych lat biskupi woleli mieszkać na ul. Kanoniczej, niż w swoim pałacu. Szkoda tylko, że sam Erazm Ciołek nie nacieszył się nową rezydencją. Szybko bowiem otrzymał nominację na biskupa płockiego i wyjechał z Krakowa. Do wnętrza prowadzi elegancki renesansowy portal, za którym kryje się dwunawowa sień wjazdowa i efektowny dziedziniec z modelem budowli przeznaczonym dla osób niewidomych.
Na pierwszym piętrze znajduje się galeria malarstwa dawnej Polski, gdzie zobaczyć można sztukę od XIII do połowy wieku XVIII. Obrazy wyłaniają się z wymuszonego przez konserwatorów półmroku, ale dzięki temu można lepiej wczuć się w tajemnicę tego malarstwa i wyobrazić sobie, jak dzieła te prezentowały się w pogrążonych w ciemnościach średniowiecznych wnętrzach kościołów, oświetlonych jedynie migotliwym blaskiem świec. Wśród cennych zabytków znajdziemy tutaj słynną Madonnę z Krużlowej, stanowiącą uosobienie kobiecego piękna początku XV wieku, a także wspaniałe ołtarze z kościoła dominikanów i augustianów z połowy XV w., zaskakujące niezwykłym realizmem, który artyści czerpali wprost z ulic średniowiecznego Krakowa. Nade wszystko jednak w Pałacu Ciołka zobaczyć można dzieła Wita Stwosza – Modlitwę w Ogrójcu z cmentarza przy kościele Mariackim oraz niewielkich rozmiarów postać Chrystusa, początkowo wiszącego na krzyżu. Warto przystanąć na chwilę i zachwycić się mistrzostwu Stwosza – niespotykanemu dotychczas realizmowi i dynamice, które wprawiały w zachwyt współczesnych i robią wrażenie do dziś. Wśród średniowiecznych dzieł znajduje się również ołtarz św. Jana Jałmużnika. Prezentuje on żywoty świętych Kościoła wschodniego, między innymi kuszenie świętych mężów i dziewic. Sposób ukazania diabłów na tylnych skrzydłach spowodował, że w XIX wieku zalecano, by młode dziewczęta raczej nie oglądały tego ołtarza zbyt dokładnie. Równie bogato prezentuje się sztuka baroku. Wśród barokowych dzieł uwagę przykuwają ponad dwumetrowej wysokości rzeźby Marii i Jana Ewangelisty, które znajdowały się niegdyś przy krucyfiksie na belce tęczowej kościoła mariackiego w Krakowie. Największe wrażenie robi jednak tzw. sala śmierci – poświęcona sarmackiemu zamiłowaniu do wystawnych pogrzebów. Z niemal całkowicie ciemnego wnętrza, oświetlonego jedynie kilkoma reflektorami, przy dźwiękach muzyki pogrzebowej, wyłaniają się katafalk, portrety trumienne, epitafia i nieco zabawny w swej dosłowności obraz Triumf Śmierci, początkowo umieszczony przy wejściu na cmentarz kościoła mariackiego. Przedostatnią salą jest tzw. Sala Cnót – reprezentacyjna sala pałacu, która swą nazwę wzięła od częściowo zrekonstruowanej iluzjonistycznej dekoracji malarskiej, prezentującej m.in. cztery cnoty – wstrzemięźliwość, sprawiedliwość, męstwo i roztropność. Niewątpliwie pilnowały moralności na biskupich ucztach, która, jak wiemy, nie zawsze była wzorowa.
Jedna z najpiękniejszych galerii ikon w Polsce
Na parterze znajduje się osobna galeria malarstwa cerkiewnego –. Prezentuje dzieła sztuki od wieku XV do XIX, pochodzące głównie z terenów dawnej Rzeczypospolitej, jednak pojawiają się tam również ikony greckie, rosyjskie, czy bałkańskie. W ciszy i skupieniu przechodzimy przez sale, gdzie ze ścian badawczo przyglądają się nam poważne oczy świętych, zatopionych w wiecznej modlitwie.
Jedną z najbardziej zagadkowych i najpiękniejszych ikon w galerii, jest ikona Gościnności Abrahama (Trójcy Świętej), malowana na desce wyciętej w dziwny kształt wieloliścia. Ostatnia sala tej części muzeum prezentuje cerkiewną liturgię. Przy dźwiękach śpiewów liturgicznych przyglądamy się ikonostasowi, haftowanym XIX-wiecznym płaszczanicom z wizerunkiem Chrystusa w grobie, wynoszonym na środek cerkwi w Wielki Piątek, a także sprzętom cerkiewnym. Przed wyjściem warto rzucić okiem na wielkie ikony Sądu Ostatecznego. Tradycyjnie wisiały na zachodnich ścianach cerkwi, tak by wiernym, wychodzącym po skończonej liturgii przypomnieć, co ich czeka na końcu ziemskiej wędrówki.
