Kilka dni temu (15 lipca) przypadała kolejna rocznica bitwy grunwaldzkiej oraz jej wielkiego upamiętnienia w pięćsetną rocznicę w 1910 roku. Poznajmy dzisiaj miejsca w Krakowie związane z historią kontaktów z Zakonem Krzyżackim w średniowieczu.
Krzyżacy. Skąd? Gdzie? Jak?
Zakon Krzyżacki powstał w latach 1190-1198 w Ziemi Świętej jako trzeci po templariuszach i joannitach. Początkowo zajmowali szpital w Akce, w którym udzielali pomocy ubogim, chorym, kalekom oraz podróżnym i pielgrzymom. Szybko zyskali poparcie cesarstwa (Hohenstaufowie) jak i papiestwa. W 1196 r. otrzymali przywilej, dający im wiele swobód oraz możliwość wyboru mistrza. Dwa lata później z bractwa szpitalnego przekształcili się w zakon rycerski, co zostało potwierdzone przez papieża Innocentego III w 1199 r. Największy rozwój zakonu miał miejsce za czasów panowania cesarza Fryderyka II oraz wielkiego mistrza Hermana von Salzy. Kolejni papieże również wspierali działania Krzyżaków, nadając im przywileje i ziemie. Przynosiły one znaczne dochody, co pozwalało na działalność polityczną i militarną. W latach 1211-1225 próbowali oni zbudować swoje pierwsze państwo w Siedmiogrodzie. Zostali jednak wypędzeni przez króla Andrzeja II, który dostrzegł zagrożenie. W 1226 roku na zaproszenie księcia mazowieckiego Konrada przybyli na Ziemię Chełmińską, której mieli bronić przed pogańskimi Prusami. Równocześnie uzyskali prawo do budowy własnego państwa na podbitych ziemiach z rąk cesarza Fryderyka II i papieża Grzegorza IX.
Historia spod znaku miecza, czyli relacje polsko-krzyżackie.
Zaproszenie Konrada Mazowieckiego dało początek kontaktom między władcami ziem polskich a Zakonem Krzyżackim. Początkowo przybyło niewielu braci, jednak możliwość działań militarnych i politycznych skusiła coraz większą grupę rycerzy, zakonników oraz towarzyszącej im służby. Od 1231 rozpoczął się podbój Prus. Realizowany przy pomocy zaciężnych sił z Niemiec, Czech, Mazowsza, Kujaw czy Śląska, pomimo wielkich powstań miejscowej ludności, doprowadził do zajęcie ziem pruskich do 1283 roku. Od tego momentu zaczęli oni stanowić realne zagrożenie i konkurencję dla władców piastowskich.
W relacjach z Polską oraz połączonymi siłami Księstwa Litewskiego i Korony pod berłem Jagiellonów szczególnie negatywnie zaważyły takie wydarzenia jak: zajęcie Pomorza Gdańskiego w 1308-1309, sojusz z Janem Luksemburskim i atak na ziemie polskie w latach 20 i 30 XIV wieku oraz późniejsze próby podboju Żmudzi i Litwy. Od lat 80-tych tego stulecia rozpoczęła się długoletnia współpraca pomiędzy Królestwem Polski (królowa Jadwiga) i Wielkim Księstwem (Jagiełło), dlatego państwa te stanęły w opozycji do rosnącej potęgi zakonu. W ponad 250-letniej historii obecności Krzyżaków nad Bałtykiem miało miejsce wiele wojen. Do najbardziej znanych należały: działania z lat 1409-1411 zwane „Wielką Wojną”, której punktem kulminacyjnym była zwycięska dla Jagiellonów bitwa pod Grunwaldem z 15 lipca 1410 roku oraz wojna 13-letnia z lat 1454-1466, która przyniosła wielkie ograniczenie wpływów krzyżackich. Do Polski zostało przyłączone Pomorze Gdańskie z ziemią chełmińską oraz zachodnia część Prus – z Warmią, Malborkiem i Elblągiem. Stolice krzyżacka została przeniesiono do Królewca. Ostania wojna wybuchła na krótko przed sekularyzacją zakonu w 1525 roku. Dłuższe okresy pokoju trwały tylko w okresie panowania Kazimierza Wielkiego po pokoju kaliskim w 1343 roku oraz po dwóch pokojach toruńskich z 1411 i 1466 roku. Ostatnią fazą kontaktów polsko-krzyżackich był tzw. Hołd pruski z 10 kwietnia 1525 roku. Wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm, sekularyzował zakon oraz stał się lennikiem króla polskiego Zygmunta Starego.
Szlak krzyżacki w Krakowie.
Zwiedzanie Krakowa szlakiem kontaktów polsko-krzyżackich nie można rozpocząć w innym miejscu niż Plac Matejki, na którym ulokowano słynny Pomnik Grunwaldzki. Na jego szczycie stoi konny posąg króla Władysława Jagiełły. Wokół niego znajdują się: wielki książę litewski Witold, śmiertelnie ranny wielki mistrz zakonu krzyżackiego Urlich von Jungingen oraz rycerze polsku i wojowie litewscy, a także chłop zrywający kajdany. Całość jest jeszcze otoczona mottem: „Praojcom na chwałę, braciom na otuchę” oraz wieńcem herbów ziem polskich i litewskich. Historia pomnika jest bardzo ciekawa oraz tragiczna. Ufundował go kompozytor i patriota Ignacy Jan Paderewski w 500-lecie bitwy. Autorami byli rzeźbiarz Antoni Wiwulski oraz jego pomocnicy Bolesław Bułzukiewicz i Franciszek Black, związani z paryskimi szkołami artystycznymi. Odsłonięcie, połączone z odśpiewaniem po raz pierwszy „Roty” do słów Marii Konopnickiej i muzyki Feliksa Nowowiejskiej, miało miejsce 15 lipca 1910 roku i było wielką manifestacją patriotyczną. Niestety, w listopadzie 1939 roku okupanci niemieccy zniszczyli pomnik, wysadzając go w powietrze. Po II wojnie światowej podjęto decyzję o jego odbudowie, co ostatecznie zrealizowano w 1976 roku wg. projektu rzeźbiarza Mariana Koniecznego.
W bliskiej odległości pomnika grunwaldzkiego w skarbcu Bazyliki św. Floriana znajduje się relikwiarz w formie wieżyczki, zdobyty w czasie bitwy pod Grunwaldem i ofiarowany kościołowi przez króla Władysława Jagiełłę. Należał on do komtura krzyżackiego Henryka von Bode.
Podchodząc do Rynku Głównego, warto wstąpić do Sukiennic, gdzie w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku – oddziale Muzeum Narodowego, możemy zapoznać się z malarską wizją Hołdu pruskiego autorstwa Jana Matejki, powstałą w latach 70 XIX wieku. W południowej stronie Rynku znajdziemy także tablicę przypominającą o wydarzeniach z 1525 roku, które miało miejsce na tzw. Goldzie, gdzie król zwyczajowo przyjmował hołdy mieszkańców miasta. Co ciekawe, najbardziej znaną wizję bitwy pod Grunwaldem pędzla mistrza Matejki możemy zobaczyć w Muzeum Narodowym w Warszawie, chociaż początkowo była ona również eksponowana w Krakowie.
Kolejnym punktem na trasie będzie Wzgórze Wawelskie. W Katedrze można puścić wodze wyobraźni i zobaczyć sztandary, które zostały złożone u stóp Ołtarzu św. Stanisława po bitwach pod Płowcami oraz, co miało większe znaczenie symboliczne, po bitwie pod Grunwaldem w 1411 roku. Zostały one szczegółowo opisane przez Jana Długosza, ale nie przetrwały do naszych czasów. W Ołtarzu Ojczyzny jest jeszcze jedno nawiązanie do relacji polsko-krzyżackich. Srebrna trumna św. Stanisława, wykonana w 2 połowie XVII wieku w Gdańsku, ukazuje sceny z cudami dokonanymi za jego wstawiennictwem. Jedną z nich jest właśnie zwycięska bitwa pod Grunwaldem.
W Zbrojowni, czyli jednej z zamkowych ekspozycji, możemy zobaczyć kopie krzyżackich chorągwi zdobytych podczas działań wojennych w 1 połowie XV wieku oraz broń z tego okresu, która mogła być używana podczas konfliktów polsko-krzyżackich.
Ostatnimi miejscami powiązanymi z historią Grunwaldu i kontaktów polsko-krzyżackich są Fabryka Schindlera, Most Grunwaldzki oraz Błonia. W jednej z sal muzeum możemy zobaczyć fragmenty oryginalnego pomnika z Placu Matejki – głowę księcia Witolda i buzdygan. Obrazują one politykę prowadzoną przez okupanta w pierwszych miesiącach wojny. Drugie miejsce, czyli most łączący Stare Miasto w Dębnikami powstał w latach 70 XX wieku. Jego nazwa związana jest z decyzją o odbudowie pomnika grunwaldzkiego powziętej w 1972 roku. Inna wersja mówi o tym, że części oryginalnego posagu, zniszczonego w 1939 roku, zostały umieszczone w przyczółkach nowobudowanego mostu. Na Błoniach nie ma już dzisiaj żadnego śladu, jednak warto uświadomić sobie, że tutaj również w 1910 roku świętowano 500-lecie wielkiej bitwy po zakończeniu uroczystości na Placu Matejki.
Proponowana trasa zwiedzania.
Bazylika św. Floriana, Pomnik Grunwaldzki (Plac Matejki), Sukiennice, Tablica Hołdu Pruskiego (Rynek Główny), Katedra śś. Wacława i Stanisława, Zbrojownia (Wzgórze Wawelskie), Fabryka Schindlera (ul. Lipowa), Most Grunwaldzki, Błonia.
