Kiedy powstał Kraków nie wiadomo do dzisiaj. Istnieją pewne wskazówki, jednak wciąż pozostaje wiele nieodkrytych kart. W 1257 r. Kraków otrzymał nowe prawo miejskie i zaczęło się przekształcanie organizmu. Jak wyglądał on wcześniej i co pozostało z tamtych czasów?
Wawel – wzgórze i zamek
Bardzo dużo pozostałości można znaleźć na wzgórzu wawelskim. Ślady materialne, to prezentowana na wystawie Wawel Zaginiony rotunda śś. Feliksa i Adaukta datowana na X wiek. Tych dwóch patronów dostała w XIV stuleciu, natomiast od początku nosi wezwanie Najświętszej Maryi Panny. Prawdopodobnie to najstarszy kościół Wawelu pochodzący z czasów czeskich. Na dziedzińcu wzgórza zobaczyć można fundamenty dwóch innych świątyń – kościołów śś. Jerzego i Michała. Ten pierwszy miał zostać zbudowany przez Mieszka I, zaś drugi w XII wieku. Oba zostały zniszczone przez Austriaków w początku XIX stulecia. Zapewne najstarszą siedzibą książęcą są pozostałości tzw. sali o 24 słupach. Była to najprawdopodobniej część palatium Kazimierza Odnowiciela, datowana na połowę XI wieku. Czyli już wtedy władcy urzędowali w Krakowie. Stopniowo rosła rola Krakowa, jako centrum władzy. Udało się także odkryć fragmenty kilku innych budowli, brak jednak informacji o nich.
Wawel – katedra
W 1000 roku w Krakowie ulokowano biskupstwo. Wiązało się to z rozpoczęciem budowy katedry. Pierwszą wzniósł Bolesław Chrobry. Nosiła ona wezwanie św. Wacława. Do dzisiaj pozostało po niej właśnie wezwanie. Drugą, tzw. hermanowską zaczął wznosić Władysław Herman w końcu XI wieku. Jej pozostałości, to krypta św. Leonarda, miejsce pochówku m. in. Tadeusza Kościuszki i księcia Józefa Poniatowskiego, a także miejsce, gdzie Karol Wojtyła odprawił swoją pierwszą mszę, oraz przyziemie Wieży Srebrnych Dzwonów. Przez lata przyjmowano, że kościół św. Gereona, którego fragmenty znaleziono pod dziedzińcem Stefana Batorego, był właśnie pierwszą katedrą. Badania archeologiczne jednak to wykluczyły. W tamtym czasie katedra jeszcze nie była miejscem koronacji królów polskich.
Civitas Nova in Okol
Okół, czyli dzisiejszy obszar między ul. Poselską a Wawelem przez dekady był podgrodziem wzgórza.
Z czasem rozwinął się w organizm o charakterze miejskim i został włączony do Krakowa w XIV wieku. W piwnicach jednego z domów znajdującego się przy ul. Grodzkiej znaleziono gigantyczny skarb tzw. płacideł, czyli siekieropodobnych, metalowych sztabek datowany na IX wiek. Zdecydowanie młodsze, datowane na XI wiek, są kościoły śś. Andrzeja i Idziego. Ten pierwszy udzielił mieszkańcom okolicznych domów schronienia w czasie najazdu tatarskiego w 1241 r., drugi zaś wzniesiono jako podziękowanie za przyjście na świat Bolesława zwanego później Krzywoustym za wstawiennictwem św. Idziego.
Kościoły, których nie ma
Idąc ulicą Grodzką w stronę Rynku, tuż obok kościoła św. Andrzeja znajduje się niemal pusty plac. To miejsce jest pozostałością po XIII-wiecznym kościele św. Marii Magdaleny. Świątynia ta została ostatecznie zburzona w XIX wieku. Plac do dzisiaj nosi imię tej świętej. Ulica Poselska także skrywa swoje tajemnice. W podziemiach budynku stojącego na rogu ul. Grodzkiej i Poselskiej odkryto pozostałości kolejnego kościoła. Niestety, dotychczas nie przeprowadzono niezbędnych badań archeologicznych i o świątyni wiele nie wiadomo. Trzecim z nieistniejących już kościołów jest również XIII-wieczny kościół Wszystkich Świętych. Znajdował się on u zbiegu ulic Dominikańskiej, Franciszkańskiej i Grodzkiej. Dzisiaj przypomina o nim nazwa placu oraz makieta prezentująca wygląd świątyni.
W XI i XII wieku stopniowo rosła rola Krakowa, jako ośrodka władzy. Miasto powoli się rozwijało i zdobywało coraz większe znaczenie. Liczne ślady z tamtego okresu można bez trudu znaleźć na Wawelu i w jego bezpośrednim sąsiedztwie.
